Lokvijay

डेंग्यु: नियंत्रण व उपाययोजना

दरवर्षी सातत्याने डेंग्यु रूगणांचे प्रमाण वाढत आहे. जगामध्ये जवळपास ५ कोटी लोकांना या रोगाचा संसर्ग होतो. भारतातही हा रोग मोठ्या प्रमाणात आढळून येतो. या रोगामध्ये मृत्यू सुद्धा होतात. शहरी व दाट लोकवस्तीच्या भागात या रोगाचे प्रमाण अधिक आहे. या आजाराचा फैलाव ग्रामीण भागामध्ये सुध्दा आहे. या रोगाची साथ पावसाळ्यात जास्त प्रमाणात होते. म्हणून यासंदर्भात जनजागृती व्हावी यासाठी या लेखाद्वारे माहिती करुन देण्यात येत आहे.

हा रोग विषाणूजन्य रोग (अरबी व्हायरस) आहे. डेंग्यु विषाणूचे डेंग्यु-1, डेंग्यु-2, डेंग्यु-3 व डेंग्यु-4 असे चार प्रकार आहेत.

प्रसार :- या रोगाचा प्रसार दुषित एडीस इजिप्ती नावाची मादी डास चावलेल्यामुळे निरोगी व्यक्तीला डेंग्यु रोग होतो. डेंग्यु विषाणुयुक्त डास मरेपर्यंत दुषित राहून अनेक व्यक्तींना चावून या रोगाचा प्रसार करतो. डासाच्या शरीरात डेंग्यु विषाणूची वाढ साधारणत: ८ते १० दिवसांत पूर्ण होते. या रोगाचे प्रसारक एडिस इजिप्ती डास साठविलेल्या स्वच्छ पाण्यात उदा. रांजण, माठ, कुलर्स, पाण्याचे हौद, घराच्या छतावरील टाकाऊ वस्तु, नारळाच्या कुरवंटया, टायर, इ.मध्ये पैदा होतात. हे डास दिवसा चावतात, या डासांच्या पायांवर काळे पांढरे रिंग असतात. म्हणून या डासांना टायगर मॉस्क्युटो सुध्दा म्हणतात.

जीवनचक्र :- एडिस एजिप्ती डासाची वाढ चार प्रकारामध्ये होते. उदा. अंडी, अळी, कोष, डास.

अधिशयन काळ:- ५ ते १० दिवसांचा आहे.

आजाराची लक्षणे:-

अ) डेंग्यु ताप

  • एकाकएकी तीव्रताप.
  • तिव्र डोकेदुखी, स्नायुदुखी, सांधेदुखी, उलट्या होणे,
  • दुसऱ्या दिवसापासून तिव्र डेळे दुखी
  • अशक्तपणा भुक मंदावणे, ताप कमी जास्त होणे.
  • अंगावर पुरळ येणे.

ब) रक्तस्त्रावयुक्त डेंग्यु ताप (डेंग्यु हिमोरेजिक फिवर)

  • डेंग्यु तापाची वरील प्रमाणे लक्षणे आढळून येतात.
  • त्वचेखाली रक्तस्त्राव होणे.
  • नाकातून रक्तस्त्राव होण रक्ताची उलटी होणे.
  • रक्तमिश्रीत किंवा काळसर रंगाची शौचास होणे. पोट दुखणे
  • रक्तस्त्रावयुक्त डेंग्युताप बहुतांशी १५ वर्षाखालील मुलांना होतो. मोठ्या व्यक्तींनाही होऊ शकतो.

क) डेंग्यु शॉक सिंड्रोम:-

डेंग्यु मध्ये जेव्हा रूग्ण बेशुद्ध होतो त्याला डेंग्यु शॉक सिंड्रोम असे म्हणतात. यामध्ये मृत्यूचे प्रमाण जास्त असते.

रोग निदान:-

रक्तजल नमुना तपासणी :-रक्तजल चाचणी सुक्ष्मजीव शास्त्र विभाग, शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय व रूगणालय, छत्रपती संभाजीनगर(घाटी) येथे तपासणी करून निश्चित रोगनिदान होते.

उपचार:- या आजारावर निश्चित असे उपचार उपलब्ध नाहीत. वैद्यकीय अधिकारी यांच्या सल्यानुसार वेदनाशामक औषधे व विश्रांती घेणे आवश्यक आहे. अतिशय घाम येणे, वारंवार उलट्या होणे, जिभेला कोरडे पडणे अशा परिस्थितीत ओ.आर.एस. (मीठ साखर पाणी) द्रावणाचा वापर करावा.

दक्षता:- टॅब ॲस्परीन, ब्रुफेन इ.औषधी देऊ नयेत.वैद्यकीय अधिकारी यांच्या देखरेखीखाली औषधोपचार घेणे. रक्तस्त्रावयुक्त डेंग्युताप (डेंग्यु हिमोरेजिक फिवर) व डेंग्यु शॉक सिंड्रोम या रूग्णांना तातडीने रूगणालयात दाखल करणे आवश्यक आहे.

प्रतिबंधात्मक उपाय योजना :-

  • सर्व्हेक्षण :- किटकशास्त्रीय सर्व्हेक्षण करून हाऊस इंडेक्स, कंटेनर इंडेक्स, ब्रॅटयु इंडेक्स काढण्यात येऊन त्याप्रमाणे कार्यवाही केली जाते. प्रत्यक्ष सर्व्हेक्षण अंतर्गत रक्त नमुने व रक्तजल नमुने घेऊन रूग्णांचा शोध घेऊन औषधोपचार करण्यात येतो.
  • डास अळी व डास नियंत्रण :- डास अळी नियंत्रण ही सर्वात महत्वाची कृती आहे. हिवताप, डेंग्यु व चिकुनगुनिया चे डास स्वच्छ पाण्यावर अंडी घालतात.
  • डासोत्पती स्थाने :- पावसाळ्यात साचलेली डबकी, रांजण, हौद , पाण्याच्य टाक्या, कुलर, रिकामे टायर, नारळाच्या करवंट्या, इत्यादी.
  • डासोत्पती स्थाने नष्ट करण्यासाठी आठवड्यातुन एकदा पाणी साठे रिकामे करून कोरडा दिवस पाळण्यात यावा.
  • साचलेली डबके व नाल्या वाहत्या कराव्या खड्डे बुजाविण्यात यावेत. शक्य नसल्यास या पाण्यावर आठ्वडयातून एकदा रॉकेल, टाकाऊ ऑईल टाकण्यात यावे.
  • ॲबेटींग :- आरोग्य विभागामार्फत घरातील सांड पाण्याचे रिकामे न करता येणारे पाणीसाठ्यात योग्य प्रमाणात ॲबेटींग केले जाते.
  • मच्छरदाणीचा वापर करण्यात यावा.
  • जैविक उपाय योजना:- डासोत्पती स्थानात गप्पीमासे सोडण्यात येतात. हे मासे डासांच्या अळ्या खातात. सर्व आरोग्य संस्थेत गप्पी मासे मोफत मिळतात.
  • धुरफवारणी :- उद्रेकग्रस्त भागात धुर फवारणी केली जाते. आठ्वड्याच्या अंतराने दोनदा केली जाते.

आरोग्य संदेश :-

  • घरातील पाणीसाठे आठ्वडयात एकदा रिकामे करून घासुन पुसून कोरडे करून घ्यावे.
  • डासांपासून स्वत:चे रक्षण करण्यांत यावे. याकरिता डास प्रतिबंधात्मक कॉईल, वड्या, क्रिम, मच्छरदाणी, संपूर्ण अंगावर कपडे घालणे,
  • आपला परिसर स्वच्छ ठेवा.
  • आरोग्य कर्मचाऱ्यांना सहकार्य करावे.

माहिती स्त्रोत – आरोग्य विभाग.
माहिती संकलन – जिल्हामाहिती कार्यालय, छत्रपती संभाजीनगर

1 comment