Lokvijay

वीज भौतिकशास्त्राचे नियम पाळते..

पावसाळ्याच्या आधी आणि पावसाळा संपताना विजा चमकतात. विजा पडल्याने जीवित, वित्तहानी होण्याच्या; तसेच विद्युत उपकरणे जळण्याच्या घटना दरवर्षी घडतात. वीज हा निसर्गचक्राचा भाग आहे. ‘कमीत कमी रोध असेल अशा वस्तू, ठिकाण किंवा व्यक्तीवर कोसळणे’ हा भौतिकशास्त्राचा नियम पाळण्याचे काम वीज करते. जीवघेणी वीज कधी, कुठे, कशी कोणावर कोसळते हे जाणून घेणे, त्यापासून स्वतःचे संरक्षण करणे आणि इतरांवर वीज कोसळलीच तर त्या व्यक्तीला मदत करून तिचे प्राण वाचविणे एवढेच या निसर्गचक्रात आपल्या हाती आहे. याबाबत घरच्या घरी कशी खबरदारी घ्यावी याबाबतच्या काही सूचना..

ओल्या भिंती आणि धातूंचे फर्निचर

  • घरातील ओल आलेल्या भिंती आणि त्यांच्या संपर्कात ठेवलेले टेबल, खुर्च्या, सोफा, दिवाण, कपाटे आदी धातूंच्या वस्तू विद्युत संवाहक आहेत. घराबाहेर वीज पडली, तरी क्षणाचाही विलंब न करता या वस्तूंच्या माध्यमाने ती घरात व घरातील वस्तूंच्या संपर्काने आपल्यापर्यंत पोहचू शकते.
  • घरात लाकडी फर्निचरचा उपयोग करणे आणि भिंतींना ओल येऊ नये म्हणून पावसाळ्याआधीच त्या दुरुस्त करून घेणे स्व संरक्षणासाठी नक्कीच लाभदायी ठरेल.

पाण्याचे नळ

  • प्रत्येक घरात वापराच्या अथवा पिण्याच्या पाण्याची सोय ही धातूच्या पाइप आणि नळातूनच होत असते. दूर कोठेही या पाइपवर वीज कोसळली तरी विद्युत संवाहक असल्याकारणाने प्रचंड विद्युतधारा या नळाच्या पाइपवाटे व्यक्तीपर्यंत पोहचून जीवघेणी ठरू शकते. म्हणून गच्चीवर पाणी साठविण्याच्या टाक्यांचे गज व पाइप बाहेर निघालेले नसावेत.
  • तसेच विजा चमकत असताना वाहत्या पाण्याचा उपयोग न करणे सुरक्षिततेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
  • विजा चमकताना स्वयंपाक घरात जेवण तयार करणे, भांडी स्वच्छ करणे आदी कामे काही काळासाठी थांबवावे. तसेच गॅस गिझर, शेगडी आदीचे गॅस सिलेंडरचे नॉब बंद करून ठेवावेत.
  • विजा चमकत असताना स्विमिंग टँ‌क किंवा बाथरूममध्ये आंघोळीसाठी जाऊ नये.

विद्युत उपकरणे

  • विजांची वादळे सुरू असताना सातत्याने विजा पडत असतात. विद्युत खांब उंच असल्याने त्यावर विजा पडण्याचे प्रमाण लक्षणीय आहे. याशिवाय जमिनीवर पडणाऱ्या विजा जमिनीखाली असणाऱ्या विद्युतवाहक केबल्स ( अंडरग्राऊंड ) मधूनही घरातील विद्युत उपकरणापर्यंत पोहचून होणाऱ्या दुर्घटनांची संख्या मोठी आहे. म्हणून विजा कडाडत असताना विद्युत उपकरणे बंद ठेवणे, तसेच त्यांच्या संपर्कापासून दूर राहणे जास्त उपयोगी आहे. सर्वच विद्युत उपकरणे सॉकेटमधून विलग ( अनप्लग ) करून ठेवावीत. याशिवाय टीव्ही अँटिनाचे कनेक्शन टीव्हीपासून वेगळे करावे. ऑप्टिकल फायबर केबल विद्युत वाहक तारांपेक्षा सुरक्षित असतात. तरीही विद्युत प्रवाह देण्यासाठी येणाऱ्या विद्युततारा उपकरणे असुरक्षित बनवितात.
  • टेलीफोनच्या खांबांवर व तारांवरही विजा कोसळतात. म्हणून तारा असलेल्या टेलीफोनचा वापर करणे हे सुरक्षिततेच्या दृष्टीने अत्यंत धोक्याचे आहे.
  • विजा चमकत असताना टीव्ही प्रक्षेपण नेहमीच खराब दिसते. अशावेळी टीव्ही अँटेना फिरविण्यास गेल्याने व वीज कोसळल्यामुळे अनेकांनी आपले जीव गमावले आहे.
  • गच्चीवर लाइटनिंग अरेस्टर सर्वाधिक उंचीवर लावणे आणि त्याचे अर्थिंग स्वतंत्र व उपकरणांपासून दूर करायला हवे अन्यथा लायटनिंग अरेस्टरने झेललेली वीज उलट्या मार्गाने येऊन उपकरणे जाळून टाकते.

धातूच्या तारा

कधी गच्चीवर, तर कधी घराच्या बाहेर व्हरांड्यात झाडांना तारा बांधलेल्या असतात. विजा चमकू लागल्या की, महिला वर्ग पावसाने कपडे भिजतील व पुन्हा धुवावे लागतील म्हणून तारांवरील ( वळणीवरील ) कपडे काढण्यासाठी धाव घेतात. या तारांवर अथवा झाडांवर विजा कोसळून शेकडो लोक दगावले आहेत. कपडे धुण्याचा त्रास टाळण्यासाठी जीवावर उदार होणे म्हणजे शूरपणा नक्कीच नव्हे. तसेच कपडे वाळविण्यासाठी धातूंच्या तारांचा वापर करू नये, तर नायलॉनची दोरी वापरावी.

सुरक्षितता कशी बाळगावी?

वाहते पाणी

हे विद्युत संवाहक आहे. वाहत्या पाण्यात किंवा ओल्या जागी थांबू नये. दूर पडलेल्या विजेच्या विद्युतधारा वाहत येवून या पाण्यात उभी राहणारी व्यक्ती दुर्घटनाग्रस्त होऊ शकते. पाण्यासाठी हातपंपाचा किंवा शेतीत-मळ्यात वीजपंपाचा वापर करू नये. पोहण्याचे तलाव, विह‌िरीतदेखील उतरू नये. मच्छिमारांनीही ताबडतोब बाहेर निघावे.

उंच झाडे

पावसामुळे ओली झालेली झाडे ही अत्यंत असुरक्षित आसरा आहेत. म्हणून विजा चमकताना झाडांखाली थांबणे अत्यंत धोकादायक असते. त्यामुळे विजा चमकत असताना झाडांखाली मुळीच थांबू नये. झाडावर वीज कोसळली, तरी झाडाच्या माध्यमाने विजेच्या शलाका निघून झाडाखाली थांबणाऱ्या व्यक्तीच्या शरीराच्या संपर्कात येतात व विजेचा शॉक लागून व्यक्ती दगावते.

खेळांची मैदाने

खेळांची मैदाने, शेत, मळे, टेकड्या किनारपट्टी इत्यादी उघड्या ठिकाणी कधीही थांबू नये. विजांचा गडगडाट कानी पडण्याआधीच येथून दूर जावे.

पक्की इमारत, घर, ऑफिस अशा कोरड्या ठिकाणी आसरा घ्यावा.

धातूची दांडी असलेल्या छत्रीचा वापर करू नये.

विजा कमीत कमी रोधकाचा व लहानात लहान मार्ग आपल्या प्रवासात निवडतात.

मोकळ्या मैदानामध्ये आपली उंची सर्वाधिक असल्याने वीज आपल्यावर कोसळण्याची शक्यता जास्त असते. काहीच पर्याय न आढळल्यास जवळपासच्या उंच गोष्टींपेक्षा आपली उंची कमी करावी. अंगावर वीज कोसळण्याची शक्यता कमी करण्यासाठी खाली बसणे अथवा जमिनीवर सरळ लेटणे हा उपायही अनेकदा उपयोगी ठरू शकतो.

कानांची सुरक्षितता

विजा पडतात, तेव्हा त्या हवेला अक्षरशः जाळीत मार्गक्रमण करतात. परिणामी हवेची निर्वात पोकळी निर्माण होते. ही निर्वात पोकळी भरून काढण्यासाठी आजूबाजूची हवा प्रचंड वेगाने एकाच पोकळीत शिरू पाहते आणि हवेचे थर एकमेंकावर आदळल्याने प्रचंड गडगडाट ऐकू येतो. यातून निर्माण होणाऱ्या ‘ॲकॉस्टिक शॉक वेव्हज’ या खिडक्यांची काचेची तावदानेही तोडून टाकतात. या आवाजामध्ये कानाचा नाजूक पडदा फाडून टाकण्याएवढी ऊर्जा असते. म्हणून कानात बोटे घालून कानाच्या पडद्याचे संरक्षण करणे हा उत्तम उपाय होय.

असुरक्षित जागा

विजांचा कडकडाट-गडगडाट सुरू असताना असुरक्षित गोष्टींच्या यादीत खालील बाबी येतात..

  • गोल्फ, फूटबॉल, क्रिकेटची मैदाने.
  • उंच जागा, पहाड, टेकड्या, पाण्याच्या टाक्या, ओले शेत-मळे इत्यादी.
  • उंच झाडे
  • धातूचे शेड, धातूचे बसस्टॉप
  • धातूच्या तारा, धातूच्या तारांचे कुंपण इत्यादी.
  • खुले पिकनिक स्पॉट
  • समुद्र किनारा, किनारपट्टी
  • ओल्या भिंती, वाहते पाणी.
  • मोबाइल टॉवर.
  • पाण्याचे पाइप व नळ.

3 comments